Lần ra Huế này tuy có vội vã, nhưng tôi tình cờ thấy ở nhà cụ Hồ Tấn Phan một bộ Tạp chí Nam Phong, vừa lần giở đến tập 27 bỗng gặp ngay bài ký sự (*) của cụ Phạm Quỳnh với tiêu đề “Trên sông Hương”. Lối viết hơi cổ, cách diễn đạt chậm rãi của bài du ký không còn hợp với văn chương hiện đại trực diện như bây giờ, nhưng phải công nhận áng văn về sông Hương được viết cách nay đến 80 năm sao hợp với tinh thần Huế đến thế!
Bến đò chợ Đông Ba
Cụ viết thế này: “Bởi vì, từ lâu tôi đã mơ về những thành phố quyến rũ có tên là Venise, Sienne, Cordoue, Tolède, những thành phố của nghệ thuật và thơ ca, ở đây những tâm hồn khát khao cái đẹp và sự hài hòa đến để tìm một cảnh trí hay một khung cảnh để thổ lộ tâm tình và cất cánh bay bổng. Vậy là, theo gương các bậc nhà nho đàn anh, tôi đi du lịch Tràng An, đó là một cuộc hành hương đam mê.
Thi sĩ của tôi có ý tưởng độc đáo là thuê một chiếc thuyền tam bản, thứ thuyền có mui che; trên sông Hương, loại thuyền này là một thứ khách sạn nổi. Ở đó, người ta ăn, người ta ngủ, người ta tiếp khách; ở đó, những nghệ sĩ tinh tế cùng những phu nhân lịch thiệp đua trí, hay cất giọng ca và đánh đờn bằng sự dung dị nguyên sơ của những sắc giọng không thể mô tả được... Chúng tôi đã bơi xa khỏi thành phố, và đậu thuyền giữa dòng sông, bên cạnh tháp Thiên Mụ hay là “Người đàn bà nhà trời” mà người Âu châu gọi nhầm là “Tháp Khổng Tử”.
Trong cái tịch mịch đêm khuya, bắt đầu đàn hát. Những làn sóng hòa âm tràn ngập chúng tôi, đưa chúng tôi đến những vương quốc phi thực, đến những miền đất hư ảo. Những tiếng hát lúc thì ngọt ngào như thứ hương đầy hấp lực của một loài hoa, lúc thì đau lòng xé ruột như tiếng người đang khóc, lúc thì uể oải như cái nhìn của người đàn bà trong một đêm Hè xâm xấp mồ hôi, lúc thì vui vẻ, điều này rất hiếm, như tiếng ríu rít của bầy chim mùa Xuân. Và người ta nói rằng thứ âm nhạc ấy thấm vào ta cả thể xác lẫn tâm hồn, nó len lỏi vào trong huyết quản ta, nó chạy khắp cơ thể ta, làm ta rùng mình khoái cảm...”.
Bài ký của cụ Phạm còn rất dài, đoạn sau u hoài một nỗi niềm tiếc nhớ người cũ, cảnh cũ chẳng bao giờ còn đem lại cảm xúc như của ngày cũ.
Thực sự, bài ký của ông chủ Tạp chí Nam Phong đột ngột đánh thức trong tôi một nỗi niềm Huế, khơi dậy sự ưu tư về số phận con sông Hương ngoài kia. Cụ Hồ Tấn Phan, một nhà giáo già, lưu giữ trong ngôi nhà ọp ẹp một số đồ cổ cư dân vạn đò vớt dưới đáy sông lên, để các nhà nghiên cứu lui tới tìm kiếm xem những nền văn hóa nào đã lưu dấu tích ở sông Hương qua những mảnh gốm cũ nghìn năm tuổi.
Có thể ví bộ đồ gốm của cụ Phan như bộ sử ký trên gốm về văn hóa Sa Huỳnh, Chăm, Việt, một số tộc người vùng thượng nguồn. Nhà cụ Phan nằm cách sông Hương một con đường nhỏ. Ông cụ nay đã yếu, không thể ngày nào cũng ra bờ sông, và ngoài ấy cũng không còn tiếng dân vạn đò gọi ông để giao đồ gốm cổ nữa. “Hết sạch rồi!”, ông bảo thế.
Làng Kim Long bên sông Hương
Khi bên bờ sông hình thành một chợ đồ cổ, dân vạn đò thi nhau lặn hụp, người cả nước đổ về mua bán, sông Hương sắp cạn kiệt đồ cổ. Cụ Phan giữ lại cho Huế khoảng vài vạn tiêu bản gốm. Ở bên bờ sông, thỉnh thoảng cụ kể cho khách tri âm nghe câu chuyện sông Hương, con sông xinh đẹp, hiền hòa không chỉ là một thiếu nữ, nó như một phụ nữ đã giang tay cưu mang biết bao số phận giang hồ, bao dân tộc trong cuộc chinh phục mở đất.
Câu chuyện thú vị và cảm động, dòng sông có ý nghĩa đặc biệt quan trọng với đô thị Huế, với văn hóa Huế! Sông Hương là dòng chảy văn hóa, là biểu tượng của văn hóa Huế đã từ lâu. Và trong tương lai, ý nghĩa của dòng sông chắc hẳn không thay đổi. Nhưng sông Hương đang đứng trước những thử thách sống còn - những thử thách mang tính quyết định.
Chúng tôi bắt chước cụ Phạm, học phong thái tao nhã của người xưa, kêu một con thuyền lá chở đi dọc từ đập đá về phía Thiên Mụ. Khi ở giữa dòng mới cảm thấy hết vẻ e lệ của sông Hương, giống như người đẹp thẹn thùng khi bị hàng chục cặp mắt trần tục dòm ngó.
Sự trần tục ấy đến từ những bức tường bê tông của khách sạn Century, nay thêm siêu thị Co.opMart và khách sạn Tân Hoàng Cung cao hàng chục tầng, những tháp viễn thông chọc trời ở gần sát bờ sông. Những kiến trúc ấy không làm cho sông Hương đẹp lên, mà là một sự xâm lấn không gian, làm cho sông Hương thành lưỡng tính.
Tính đến nay là đã năm năm kể từ khi đại diện của UNESCO đề nghị chính quyền thành phố Huế làm hồ sơ xin công nhận Huế là di sản thiên nhiên thế giới, trong đó bao gồm sông Hương và cảnh quan hai bên bờ sông, con sông này vẫn chưa được bảo vệ nghiêm ngặt. Đâu chỉ có một đoạn đẹp đẽ khi chảy ngang qua Đại nội, hàng trăm năm nay sông Hương vẫn là dòng chảy thi ca như cụ Phạm Quỳnh mô tả trong bài du ký, nó chở theo những làn ca Huế.
Trên những con thuyền lững lờ trôi trên sông, con gái Huế cất lên những Nam Ai, Nam Bình, rồi khi khách yêu cầu, các cô gái Huế còn ngâm rất ngọt một bài thơ chất chứa nhiều cảm xúc của Thu Bồn. Người nghe chỉ có thể bị chinh phục khi nghe ca Huế trên dòng Hương Giang, chứ không phải là nghe trong rạp, dù là ở Duyệt Thị Đường.
Các cụ ngày xưa đã ngồi thuyền làm thơ, để lại cho Huế hôm nay một “đặc sản” ca Huế trên sông Hương. Hãy thử tưởng tượng ta sẽ nghe những làn điệu trữ tình ấy cất lên từ con sông chật hẹp như con hẻm giữa các ngôi nhà cao tầng trong tương lai, lúc ấy cảm giác của ta sẽ ra sao?
Hoàng Phủ Ngọc Tường đã ví sông Hương như tài nữ chơi đàn lúc đêm khuya, vậy thì nỡ nào o ép con người tài năng và đa cảm như thế. Gọi sông Hương là con sông di sản bởi nó còn mang theo dòng chảy của mình một hành trình lịch sử của các đời Chúa, các triều đại đã để lại cho Huế một gia tài đồ sộ gồm kiến trúc cổ và nhã nhạc cung đình đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Hai bên bờ sông, hàng trăm phủ, đệ của hoàng tộc nay hầu hết cửa đóng then cài, người xưa chỉ còn là những tấm chân dung mờ ảo; những vườn Kim Long, Vĩ Dạ ngoảnh ra phía sông Hương từng là nơi ứng tác thơ ca, nhạc, họa của người khuê các, của các văn nghệ sĩ sau này nay cũng im lìm, lặng lẽ. Và một di sản những chùa chiền dọc bờ sông, tiếng chuông chùa như cũng ẩn dật làm cho làn nước thêm trầm mặc.
Chợt giật mình, cuống quýt khi nhận thấy sông Hương đang bị tàn phá. Lần thứ nhất cách đây 5 năm, sông Hương trong xanh, hiền dịu bỗng đỏ ngầu. Những nhà nghiên cứu tìm ra nguyên nhân là do việc xẻ núi ở những con đường lớn trên Trường Sơn thượng nguồn khiến đất đá đổ xuống con sông đoạn đầu nguồn. Ngay gần thành phố Huế, đoạn sông chảy qua địa phận xã Hương Thọ (Hương Trà) và Thủy Bằng (Hương Thủy), từ điện Hòn Chén đến sát chân cầu Tuần, có tới sáu bãi tập kết cát, sạn và hàng chục xà lan, tàu chở cát cỡ lớn hoạt động suốt ngày đêm.
Phương pháp khai thác cát truyền thống được thay bằng các phương tiện hiện đại với tàu hút có sức chứa vài trăm mét khối, vòi hút vươn xa 25 - 30m. Mỗi xà lan có gần chục người thay phiên nhau điều khiển vòi hút. Tại xã Thủy Bằng, mỗi ngày có ít nhất 500m3 cát bị hút lên từ dòng sông Hương. Do nạn đào cát mà sông Hương có nhiều đoạn sụt lở, xâm lấn vào bờ, đe dọa các di tích bên bờ.
Con sông của thi ca, nhạc, họa có nhiều đoạn thương tích đầy mình, phong trần và tàn tạ. Di sản sông Hương đã thật sự bị tổn thương quá nhiều trong bối cảnh phải lựa chọn giữa bảo tồn và phát triển. Bây giờ có sống dậy, ông chủ Tạp chí Nam Phong có tâm hồn thi sĩ hẳn sẽ ngỡ ngàng trước vẻ bệ rạc của con sông mà cụ từng mê đắm.
(*) Bài du ký này của Phạm Quỳnh đã được in lại trong cuốn Phạm Quỳnh tiểu luận, Nhà xuất bản Tri Thức và Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây xuất bản năm 2007 tại Hà Nội.