Lên khỏi đèo Bảo Lộc trên quốc lộ 20, có khu dân cư đầu tiên mang tên Đầu Đèo. Xóm này thuộc thôn 5, xã Đại Lào, thành phố Bảo Lộc. Thường thì sáng sớm, khi sương mù còn len lỏi vào những ngách của khép hờ, người lớn ở xóm nghèo này đều ra khỏi nhà để mót của rừng.1.Tin đồn có những dự án khai thác thế mạnh ven đèo Bảo Lộc làm du lịch, người dân sẽ có cơ hội tăng thu nhập. Chuyện ấy chưa đến nhưng chừng một năm nay, dân xóm Đầu Đèo bỗng dưng khá dần.


Nhiều người mua được xe máy C50, SS67 thay cho xe đạp sườn ngang để đi rừng. Quầy thực phẩm, tạp hóa mọc nhiều ra, ban đêm, các giàn karaoke gia đình cũng tụ họp đông hơn.

Xóm nghèo làm gì mà khá lên nhanh vậy? Ông thôn trưởng cho biết, tất cả là nhờ đi mót của rừng, toàn những loại trước đây ai cũng chê.

Họ đi mót những gì trong rừng? Khoảng hơn nửa kilomet quốc lộ từ mỏ đá đầu đèo Bảo Lộc đến trạm thu phí, mặt tiền sân nhà nào ở xóm Đầu Đèo cũng dựng những gốc cây thô dính đất, những tảng đá hốc hang xù xì. Có nhà còn chưng thêm những giò lan rừng còn quấn dây tầm gửi tươi rói, những củ bí kỳ nam tròn, méo khá to.

Chủ nhà và trai tráng, ai cũng sắm được điện thoại di động (có người xài một lúc hai sim khuyến mãi). Thảng hoặc, những chiếc xe tải nhỏ, bán tải từ Đà Lạt xuống hoặc Sài Gòn lên, dừng lại trước xóm Đầu Đèo ngắm nghía, trả giá các hiện vật.

Món hàng trị giá từ triệu đồng trở lên nên người ở nhà không thỏa thuận được thì gọi điện thoại, những “chuyên gia mót của rừng”, rành rõi về giá cả, sẽ có mặt để ra giá.

2. Bảo Lộc là vùng thượng nguồn sông La Ngà, có độ cao từ 800 -1.000 mét so với mực nước biển. Đầu thập kỷ 1930, trong khi làm đường Dầu Giây - Đà Lạt (quốc lộ 20), người Pháp đã phát hiện vùng B’Lao (trung tâm Bảo Lộc bây giờ) có địa hình thuận lợi để xây dựng đô thị và đặt các cơ quan hành chính.

Một tư sản người Pháp sau đó đã cho khai khẩn để mở đồn điền chè B’lao Serê. Rồi những vườn chè vươn luống từ vùng thấp, nay thuộc thôn 6-11, đến khu đầu đèo. Một số cây chè trồng thời ấy, nay vẫn còn. Chính quyền cũ sau đó lập tỉnh Đồng Nai Thượng, quận Bảo Lộc thời ấy gồm các huyện Đạ Hoai, Đạ Tẻh, Cát Tiên phía dưới đèo. Khoảng năm 1960, B’Lao được chọn làm tỉnh lỵ.

Các huyện Định Quán, Tân Phú trở lên đèo Bảo Lộc còn vô số dấu vết những miện núi lửa hình chảo, ven sườn núi in đá hòn, đá cục. Dưới chân đèo không xa là đỉnh Lu Bu với đỉnh đá mang hình đầu Linga được mệnh danh là núi chúa.

Khí hậu dưới đèo khô nóng nhưng trên cao nguyên rất mát mẻ, đất đai lại màu mỡ. Sau 1975, công cuộc xây dựng kinh tế đã mở rộng diện tích chè, cà phê, dâu tằm rồi vườn cây ăn quả, nên rừng chỉ còn ở những chỗ khe đèo, lưng núi...

Xóm Đầu Đèo tụ hội những người nghèo từ nhiều miền quê. Không có đất thì đi làm thuê ở các vườn chè, cà phê. Hết mùa thì đến vùng có nhiều lồ ô chở thuê.

Cuộc sống quanh năm đắp đổi, nhiều năm cũng dành dụm được ít vốn sang lại vài ba sào rẫy trên lưng núi, trồng chè, nhưng có năm giá chè giống cũ chỉ còn 500 đồng/kg, không đủ công hái.

3. Anh Lê Vũ quê ở miệt An Giang lên đây làm thuê, cưới được cô vợ người gốc Thanh Hóa giỏi giang. Có một nhà thơ từ TP.HCM lên đây mua mảnh vườn làm nơi ngoạn cảnh cuối mỗi tuần. Ông cho Vũ chăm sóc, thu hoạch mấy sào chè như trả công trông chừng vườn nhà.

Để trả nghĩa, Vũ tìm cách moi những gốc rễ cây có hình thù quái lạ về tặng nhà thơ. Bất ngờ một hôm, tốp bạn của ông nhà thơ đánh xe lên chơi, thấy những gốc cây đẹp, hỏi mua. Thế là nghề “mót của rừng” ra đời.

Ông thợ mộc người Hà Nam ở xóm trên đặt Vũ kiếm những gốc gỗ lớn để chế tác nên những bộ bàn ghế, sa lông. Nhóm bạn ông nhà thơ khi về Sài Gòn lại giới thiệu với các nhà kinh doanh đá cảnh, đồ gỗ mỹ nghệ lên tìm nguyên liệu. Nghề mót của rừng từ Vũ mà lan rộng.

Đèo Bảo Lộc dài 10 kilomet với những khúc cua khá ngặt. Mấy năm qua, dự án đường cao tốc Dầu Giây - Liên Khương đã được tỉnh Lâm Đồng và Đồng Nai xúc tiến khảo sát và kêu gọi đầu tư. Người ta kháo nhau về hai lối đi để tránh dốc đèo.

Một hướng từ thị trấn Madagui vòng lên huyện Đạ Tẻh, băng qua những thung lũng ven khe núi. Một ngã từ cuối huyện Tân Phú theo hướng đông nam vòng qua một phần đất của huyện Tánh Linh, tỉnh Bình Thuận, rồi theo đường mòn băng ngược lên ra đầu đèo.

Tất cả đều là dự đoán vì hướng đường đi sẽ ảnh hưởng đến giá giải tỏa đền bù, đất ven đường có thể tăng cao. Riêng dân mót của rừng là rành rẽ lối đi xuyên qua hiểm trở bằng cách men theo những nguồn suối dể tìm gốc cây và đá kiểng.

Cả hai hướng đi trong dự đoán ấy, vài chục năm trước là rừng đại ngàn. Cây trầm hương được chim ăn quả, nhả hạt mọc lên xen giữa gốc cây xay hay cây lười ươi ven núi.

Trầm hương, trắc, giáng hương, gõ đỏ là những loài gỗ quý. Ba mươi năm sau ngày hòa bình, chúng dần dần bị triệt hạ. Cây thuộc nhóm 2 trở xuống như xá xị, sao, dầu, xoan rừng... cũng ngày càng ít dần.

Còn lại là những gốc và rễ cây vùi sâu trong lòng đất đá. Để bứng được những gốc cây già còn sót lại ấy, hữu dụng nhất là dùng xà beng, đầu nọn dùng nạy đá tảng chèn gốc, đầu dẹp dùng xăm rễ bàng. Một bữa, từ tảng đá nạy lên, Vũ nhận ra một vệt sáng. Từ trong lòng đá nứt có một quầng xanh.

Vũ và hai thợ phụ chòng dây khiêng tảng đá ấy về quăng trước sân, không để ý tới nó nữa. Nhưng rồi người mua gốc cây từ Sài Gòn lên, đưa anh thêm 1 triệu đồng để lấy tảng đá. Ông ta nói sẽ mài nó cho lộ màu, chưng chơi. Một tuần sau, ông lên đưa Vũ thêm 2 triệu đồng, bảo nếu gặp tảng đá nào hay hay, cứ mang về, ông lấy hết...

Thước dạy thầy, cây dạy thợ, người xưa nói thật chẳng sai. Anh được người khách tốt bụng ấy trao thêm một chiếc máy mài có mô tơ. Sắc đá lam, hồng ngọc đã dần hiện ra.

Đá đã được gia công, tùy hình thù, lớn nhỏ, cần một chiếc đôn để dựng. Thế là những gốc cây rừng, tùy hình thế, được cưa cắt, bào cho lộ vân ra làm đế đặt đá. Lúc này nó đã thành tác phẩm nghệ thuật, nên giá tới 5 hay 6 triệu đồng.

4. Ông chủ tốt bụng ngày nọ cho xe tải lên nhận cả lô đá kiểng, nói với Vũ : «Chú thu xếp, mai mốt bán nhà, về Sài Gòn làm ăn cùng tôi. Rừng sẽ không còn gì để mót!».